การพัฒนาระบบเรียกใช้
       ระบบเรียกใช้ได้รับการพัฒนาให้สามารถโต้ตอบกับผู้ใช้เป็นภาษาไทยโดยอาศัยชุดคำสั่ง ในภาษา Avenue ดังนั้นจึงสามารถใช้ขีดความสามารถของระบบ ArcView GIS ในการจัดการเรียกใช้ วิเคราะห์ และแสดงผลข้อมูลเชิงพื้นที่ได้ดี

การติดตั้งระบบ SoilMan 1.0
ระบบได้รับการออกแบบให้ผู้ใช้งานจากฮาร์ดดิสก์ ดังนั้นก่อนการใช้งานผู้ใช้จะต้องปฏิบัติ
ดังนี้ (รูปที่ 2-2)

1. C:\>_ 2. C:\>d: 3. D:\>md SoilMan     D:\>cd SoilMan 4. D:\ SoilMan >_ 5. D:\ SoilMan >e:\smsetup 6. D:\ SoilMan >_ รูปที่ 2-2 ตัวอย่างคำสั่งสำหรับติดตั้งโปรแกรม SoilMan 1.0 1. เปิดหน้าต่าง Command DOS เพื่อเข้าสู่ DOS-Mode 2. ย้ายตำแหน่งการทำงานไปยังฮาร์ดดิสก์ที่ต้องการ 3. สร้างไดเรกทอรี่ที่ต้องการจัดเก็บข้อมูล และเข้าไปในไดเรกทอรี่ 4. นำแผ่น CD แผ่นที่ 1 ใส่ลงใน CD-ROM Drive 5. ในหน้าต่าง Command DOS พิมพ์คำสั่ง CD:\smsetup โดย CD หมายถึงไดรฟ์ที่ ระบุตำแหน่ง CD     ระบบจะทำการคัดลอกไฟล์ข้อมูลจากแผ่น CD ลงไปยังฮาร์ดดิสก์ 6. เมื่อระบบคัดลอกเสร็จ DOS จะแสดงผลการรอรับคำสั่ง ต่อไปปฏิบัติตามขั้นตอนที่     4 และ 5 จนครบทุกแผ่น CD ตามลำดับ โดยโปรแกรม SoilMan 1.0 บรรจุอยู่ในแผ่น CD ทั้งหมดจำนวน 8 แผ่น 7. เพื่อให้ ArcView แสดงผลภาษาไทยได้อย่างสมบูรณ์บนระบบปฏิบัติการ Windows 2000 ให้กำหนดคุณสมบัติ     ของหน้าจอโดยการปฏิบัติดังนี้        (1) คลิก Start  Setting  Control Panel เลือก Icon Display จากนั้นหน้าต่าง Display Properties จะแสดงผล        (2) ที่หน้าต่าง Display Properties : เลือกแถบ Appearance แล้วเลือก Item Active Title Bar กำหนดตัวอักษร             (Font) เป็น MS Dialog แล้วคลิก OK       ในการเรียกใช้โปรแกรม SoilMan 1.0 ในครั้งแรกนั้นโปรแกรมจะทำการตรวจเส้นทาง การติดตั้งข้อมูลและแฟ้มข้อมูลที่จำเป็นต่อการใช้งานของระบบ เก็บไว้ในแฟ้มข้อมูลชื่อ C:\SoilMan.env ภายในประกอบด้วยข้อมูลหลักต่างๆ ดังต่อไปนี้      1. เส้นทางที่ผู้ใช้ได้ทำการติดตั้งโปรแกรมไว้ (Application Path)      2. ข้อความที่ระบุรุ่นของโปรแกรม Microsoft Access ในกรณีที่ใช้โปรแกรม Access ที่ ท่านใช้เป็นรุ่น 97 จะระบุข้อความคือ ?SQLcon:Microsoft Access Database? หากเป็นรุ่นที่สูงกว่านี้จะระบุข้อความ ?SQLcon:MS Access Database?      3. เส้นทางแสดงสถานภาพการติดตั้งโปรแกรม Adobe Acrobat เพื่อใช้ในการเปิดแฟ้ม ข้อมูลช่วยเหลือ (Help)      4. เส้นทางแสดงสถานภาพการติดตั้งโปรแกรม Internet Explorer หรือโปรแกรมอื่นๆ ที่ ใช้ในการเปิดแฟ้มชนิด Html ซึ่งเป็นข้อมูลการจัดการดินปัญหา      5. การเข้ามาเรียกใช้โปรแกรมเป็นครั้งแรกหรือไม่ใช่ ระบบจะทำการตรวจสอบข้อมูลเหล่านี้ก่อนทุกครั้งที่มีการเรียกใช้โปรแกรม ยกเว้นการ ตรวจสอบข้อความที่ระบุรุ่นของโปรแกรม Microsoft Access เพราะข้อความนี้จะมีการตรวจสอบ เพียงครั้งแรกที่มีการติดตั้งโปรแกรมเท่านั้น หากผู้ใช้เปลี่ยนรุ่นของโปรแกรม Microsoft Access โดยไม่มีการเปลี่ยนข้อความที่ระบุรุ่นของโปรแกรมจะทำให้มีปัญหาในการติดต่อกับฐานข้อมูล ดังนั้นให้ผู้ใช้เปลี่ยนข้อความการระบุรุ่นของโปรแกรม Microsoft Access นี้โดยใช้โปรแกรม Text Editor ทั่วไปดังแสดงรายละเอียดไว้ข้างต้น

รูปที่ 2-13 การจัดเก็บตารางสรุปดินปัญหาในรูปแฟ้มข้อมูล dBase และ Delimited text



รูปที่ 2-14 การแสดงรายละเอียดของข้อมูลอรรถาธิบายกลุ่มชุดดิน



รูปที่ 2-15 ภาพหน้าตัดดินของกลุ่มชุดดินที่ 33



รูปที่ 2-16 ภาพภูมิทัศน์บริเวณที่เกิดกลุ่มชุดดินที่ 33


ปัญหาดินตามชนิดการใช้ประโยชน์

       ปัญหาดินบางประเภทขึ้นอยู่กับประเภทการใช้ประโยชน์ที่ดิน ตัวอย่างเช่น ดินที่มีการ ระบายน้ำไม่ดีเป็นปัญหาในการปลูกพืชไร่ แต่ไม่เป็นปัญหาถ้านำไปใช้ในการปลูกข้าว เป็นต้น ดังนั้นโปรแกรม SoilMan 1.0 จึงมีเมนูเรียกแสดงปัญหาดินตามชนิดการใช้ประโยชน์แยกจาก ปัญหาดินแต่กำเนิด ในกรณีผู้ใช้ต้องการทราบปัญหาของดินตามการใช้ประโยชน์ที่ดินในปัจจุบัน ให้เลือกเมนูย่อย แสดงเป็นแผนที่ โปรแกรมจะมีหน้าต่างย่อยให้เลือกประเภทดินปัญหา (รูปที่ 2-17) เมื่อกดปุ่ม โปรแกรมจะแสดงแผนที่บริเวณที่เกิด ปัญหาดินประเภทนั้นตามแต่ละประเภทการใช้ประโยชน์ที่ดินในปัจจุบัน (รูปที่ 2-18) พร้อมทั้ง สรุปเป็นตารางเป็นจำนวนเนื้อที่ที่เกิดปัญหาจำแนกตามปัญหาดินและชนิดการใช้ประโยชน์ที่ดิน (รูปที่ 2-19)


รูปที่ 2-17 การเลือกประเภทปัญหาดินและพื้นที่เกิดปัญหาดินที่เลือก



รูปที่ 2-18 ผลการเลือกดินปัญหาปนลูกรังและดินกรวดพร้อมทั้งพืชที่ปลูกบนดินปัญหานี้ในปัจจุบัน






รูปที่ 2-19 ตารางสรุปจำนวนเนื้อที่ที่เกิดปัญหาจำแนกตามปัญหาดินและชนิดการใช้ประโยชน์ที่ดิน

การจัดการดินปัญหา

นอกจากแสดงปัญหาของดินเมื่อนำไปใช้ประโยชน์เฉพาะพืชแล้ว โปรแกรม SoilMan 1.0 ยังอำนวยความสะดวกให้ผู้ใช้เลือกทางเลือกในการจัดการดินปัญหาอีกด้วย ผู้ใช้สามารถเลือกวิธี การจัดการดินปัญหาตามประเภทการจัดการดิน ชนิดพืช หรือกลุ่มพืช และบางกรณีตามกลุ่มชุดดิน โดยโปรแกรมจะมีหน้าต่างเลือกวิธีการจัดการดินปัญหา (รูปที่ 2-20) เมื่อผู้ใช้เลือกแล้ว ราย ละเอียดการจัดการดินปัญหาจะถูกส่งไปยังโปรแกรมย่อยที่พัฒนาให้แสดงผลในรูปแบบของเว็บ โดยระบบจะทำ การส่งข้อมูลเหล่านี้ออกมาเป็น text file ที่มีชื่อว่า Manage.txt เพื่อส่งให้ โปรแกรมย่อยที่ชื่อว่า ManDoc.exe ทำการสร้างไฟล์ Html หลักเพื่อแสดงผลการจัดการดินปัญหา รวมทั้งสร้างไฟล์ Html ย่อยในการจัดการดินปัญหาในระดับกลุ่มชุดดินถ้ากลุ่มชุดดินที่ระบุและ การจัดการดินปัญหาระดับกลุ่มชุดดินนั้นมีข้อมูลสนับสนุน หากไม่มีข้อมูลในระดับกลุ่มชุดดิน โปรแกรมก็จะสั่งให้แสดงการจัดการดินปัญหาในระดับพืชและพืชหลักต่อไป

        
รูปที่ 2-20 หน้าต่างเลือกวิธีการจัดการดินปัญหา

      คำแนะนำในการจัดการดินปัญหาที่ใช้ในโปรแกรมนี้รวบรวมและเรียบเรียงจากรายงาน ฉบับต่างๆ ของกรมพัฒนาที่ดินเป็นจำนวนมาก (ดูรายการจากเอกสารอ้างอิง) รายละเอียด เหล่านี้ถูกจัดเก็บในฐานข้อมูลที่สามารถเรียกมาใช้ได้ เมื่อผู้ใช้เลือกดูวิธีการจัดการดินปัญหาจาก หน้าต่างในรูปที่ 2-20 โปรแกรมย่อย ManDoc.exe จะแสดงรายละเอียดของการจัดการดินปัญหา ที่เลือกดังแสดงในรูปที่ 2-21 ตามรูปแบบของเว็บ

รูปที่ 2-21 การแสดงผลการจัดการดินปัญหาในโปรแกรม SoilMan 1.0

      จากนั้นหากผู้ใช้เลือกการจัดการปัญหาและเจาะจงกลุ่มชุดดิน เว็บจะแสดงการจัด การถึงระดับชุดดินได้ (รูปที่ 2-22) ผู้ใช้ยังสามารถเรียกแสดงภาพประกอบโดยคลิกที่ชื่อของภาพ การจัดการ (รูปที่ 2-23) ในกรณีที่ต้องการทราบรายละเอียดของแหล่งข้อมูลอ้างอิงที่ใช้จัดทำ ทางเลือกในการจัดการสามารถทำได้โดยคลิกเลือกแหล่งข้อมูลที่ปรากฏอยู่ด้านล่างของแต่ละการ จัดการ (รูปที่ 2-24)



รูปที่ 2-22 การแสดงผลการจัดการดินปัญหาในระดับกลุ่มชุดดิน

รูปที่ 2-23 การเรียกแสดงภาพการจัดการดินปัญหา

รูปที่ 2-24 การเรียกแสดงแหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิงในการจัดการดินปัญหา

      ในกรณีที่ผู้ใช้ประสงค์จะปลูกพืชอื่นที่ยังไม่ปรากฏในพื้นที่เป้าหมายและต้องการทราบว่า มีวิธีการจัดการดินที่มีปัญหานั้นอย่างไร ผู้ใช้สามารถเลือกเมนูย่อย แสดงปัญหาดินถ้าปลูกพืชอื่น โปรแกรมจะแสดงหน้าต่างเลือกกลุ่มการใช้ที่ดินและชนิดการใช้ประโยชน์ที่ดิน ผู้ใช้สามารถเลือก ประเภทของปัญหาดินและการจัดการดินปัญหาถ้าปลูกพืชอื่นที่ไม่ปรากฏบนพื้นที่นั้น (รูปที่ 2-25)

รูปที่ 2-25 หน้าต่างการจัดการดินเมื่อใช้ดินปลูกพืชอื่นที่ไม่ปรากฏในพื้นที่เป้าหมาย

การขยายผลเทคโนโลยีการจัดการดิน
       โปรแกรม SoilMan 1.0 ในส่วนนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสนับสนุนงานของกรมพัฒนาที่ดินใน การขยายผลเทคโนโลยีการจัดการดินปัญหาโดยเฉพาะการใช้ปุ๋ยพืชสดและการป้องกันการชะล้าง พังทลายดินซึ่งกรมพัฒนาที่ดินได้วิจัยและทดสอบมาเป็นเวลานาน ผู้ใช้สามารถเลือกเทคโนโลยี การจัดการดินได้จากเมนู ขยายผลวิธีการจัดการดิน (รูปที่ 2-3) จากนั้นจึงเลือกเมนูย่อยเพื่อ เลือกเทคโนโลยีเฉพาะ เช่น ถ้าเลือกการใช้ปุ๋ยพืชสด โปรแกรมจะรอให้ผู้ใช้ระบุว่าจะใช้ปุ๋ยพืชสด กับดินที่มีปัญหาอินทรียวัตถุต่ำ ดินเปรี้ยวจัด ดินกรด หรือดินทราย หรือดินที่มีปัญหาดังกล่าวทั้ง หมด (รูปที่ 2-26) จากนั้นผู้ใช้จะต้องเลือกกลุ่มพืชที่ต้องการ (ข้าว พืชไร่ ไม้ผล หรือไม้ยืนต้น) ในกรณีที่จะใช้ปุ๋ยพืชสดในนาข้าว ผู้ใช้สามารถเลือกได้ว่าจะใช้กับนาข้าวที่ปลูกบนดินปัญหา ประเภทใดหรือใช้กับนาข้าวทั้งหมด จากนั้นผู้ใช้จะต้องระบุว่าจะใช้ค่าความยาวฤดูปลูกเท่าใดเป็น เงื่อนไขในการวิเคราะห์พื้นที่ที่มีศักยภาพในการใช้ปุ๋ยพืชสด เนื่องจากพืชปุ๋ยสดต้องการระยะเวลา อย่างน้อย 45-60 วันในการเจริญเติบโตก่อนถูกไถกลบในนาข้าว

รูปที่ 2-26 หน้าต่างการเลือกเทคโนโลยีการใช้ปุ๋ยพืชสดตามดินปัญหาและพืชที่ปลูกเพื่อขยายผลในพื้นที่เป้าหมาย

      ความยาวของฤดูเพาะปลูกอาจคาดคะเนได้จากการกำหนดวันเริ่มต้นและสิ้นสุดของฤดูปลูก โดยใช้ปริมาณน้ำฝนและการคายระเหยน้ำ การคาดคะเนอาจทำได้หลายวิธี เช่น Markov Chain Probability Analysis (Virmani et al., 1982; Vorasoot et al., 1985), วิธีของ Stern et al. (1972) และ วิธีการที่เสนอโดย FAO (1978) เป็นต้น ในระบบ SoilMan 1.0 การประเมินช่วงฤดูปลูกดำเนินการ โดยใช้ข้อมูลน้ำฝนเฉลี่ยทุก 10 วันในรอบปีมาคาดคะเนวันเริ่มต้นฤดูปลูกด้วยเทคนิค Forward accumulation (Kassam et al.,1977) ซึ่งเป็นการคำนวณปริมาณน้ำฝนสะสมโดยเริ่มจาก 10 วันแรก ของปี สะสมไปเรื่อยๆ จนกระทั่งถึงช่วงที่มีปริมาณน้ำฝนสะสมอย่างน้อย 75 มิลลิเมตร จึงกำหนด ให้เป็นวันเริ่มของฤดูปลูกของพืชไร่ ส่วนวันสิ้นฤดูปลูกจะคาดคะเนด้วยวิธีการ ?Backward accumulation? ซึ่งเป็นการคำนวณปริมาณน้ำฝนสะสมโดยเริ่มจาก 10 วันสุดท้ายของปีและทำการ สะสมกลับ จนกระทั่งถึงช่วงที่มีปริมาณน้ำฝนสะสมอย่างน้อย 100 มิลลิเมตร จึงกำหนดให้เป็น
วันสิ้นสุดของฤดูปลูก วิธีการนี้ได้นำมาใช้ในการประเมินช่วงฤดูปลูกพืชเชิงพื้นที่สำหรับข้าวใน โครงการวิจัยนี้ เพื่อช่วยในการหาพื้นที่ที่มีศักยภาพในการปลูกพืชปุ๋ยสดโดยมีขั้นตอนดังนี้

          1. นำข้อมูลน้ำฝนเฉลี่ยทุก 10 วัน ในรอบปีของแต่ละสถานี จากสถานีน้ำฝนทั้งหมด
680 สถานีทั่วประเทศไทย ซึ่งรวมถึงสถานีในประเทศใกล้เคียงที่อยู่ตามแนวชายแดน
เช่น มาเลเซียและพม่า เป็นต้น มาประเมินหาวันเริ่มฤดูปลูก โดยวิธีการ ?Forward
accumulation? และวันสิ้นสุดฤดูปลูกโดยวิธีการ ?Backward accumulation?
          2. หาช่วงความยาวของฤดูปลูก (จำนวนวัน) ที่เหมาะสมกับการปลูกพืชเศรษฐกิจของ
แต่ละสถานี ซึ่งคำนวณจากระยะเวลาระหว่างวันเริ่มต้นฤดูปลูกถึงวันสิ้นฤดูปลูก
          3. แปลงข้อมูลช่วงความยาวของฤดูปลูกของแต่ละสถานีให้อยู่ในรูปของข้อมูลเชิงพื้นที่
          4. ประมาณค่าเชิงพื้นที่ (Spatial Interpolation) เพื่อแปลงค่าข้อมูลความยาวของฤดู
ปลูกจากข้อมูลน้ำฝนประจำสถานีอุตุนิยมวิทยาให้เป็นข้อมูลเชิงพื้นที่แบบต่อเนื่อง
โดยวิธีการ Inverse Distance Weighted Interpolation
          5. จัดเก็บเป็นแผนที่แสดงช่วงความยาวของฤดูปลูก (จำนวนวัน) เชิงพื้นที่ในระบบ GIS

       ในกรณีของการขยายผลเทคโนโลยีปุ๋ยพืชสด พื้นที่ที่มีฤดูปลูกไม่ยาวนาน เช่น 150 วัน โอกาสที่จะใช้ปุ๋ยพืชสดในนาข้าวมีน้อยเนื่องจากข้าวต้องการเวลาอย่างน้อย 100-150 วันในแปลง นาขึ้นอยู่กับพันธุ์ข้าวและวิธีการปลูกข้าวว่าใช้วิธีการหว่านหรือดำนา เพื่อสร้างความยืดหยุ่นให้ กับผู้ใช้ โปรแกรมจึงให้ผู้ใช้ระบุความยาวของฤดูปลูกตามประสงค์ได้ ตัวเลขนี้ควรรวมระยะเวลาที่ พืชปุ๋ยสดอยู่ในแปลงก่อนไถกลบและระยะเวลาระหว่างเตรียมแปลงปลูกข้าวจนถึงเก็บเกี่ยวข้าว ตัวอย่างในรูปที่ 2-26 เป็นการเลือกใช้ปุ๋ยพืชสดกับนาข้าวทั้งหมด โดยกำหนดให้พื้นที่เหมาะสม จะต้องมีความยาวฤดูปลูกอย่างน้อย 180 วัน เมื่อกดปุ่มตกลงเลือกพื้นที่ โปรแกรมจะทำการ วิเคราะห์พื้นที่ตามเงื่อนไขและแสดงผลพื้นที่มีศักยภาพในการขยายผลการใช้ปุ๋ยพืชสดในนาข้าว ดังรูปที่ 2-27 สำหรับกรณีของพืชไร่ ไม้ผล และไม้ยืนต้น โปรแกรม SoilMan 1.0 ไม่ได้เอาความ ยาวฤดูปลูกมาเป็นเงื่อนไข เนื่องจากพืชไร่ส่วนใหญ่มีฤดูปลูกสั้นกว่าข้าว และพืชปุ๋ยสดเมื่อปลูก ร่วมกับพืชไร่ใช้ระยะเวลาไม่เกินความยาวฤดูปลูกโดยทั่วไปอยู่แล้ว แต่ผู้ใช้สามารถเลือกประเภท ดินปัญหาที่ต้องการใช้ปุ๋ยพืชสดได้เหมือนในกรณีนาข้าว รูปที่ 2-28 เป็นผลของการเลือกพื้นที่ ขยายผลเทคโนโลยีปุ๋ยพืชสดสำหรับพืชไร่ในพื้นที่เป้าหมาย

รูปที่ 2-27 แสดงผลการวิเคราะห์พื้นที่ที่มีศักยภาพในการขยายผลการใช้ปุ๋ยพืชสดในนาข้าว

รูปที่ 2-28 ผลการวิเคราะห์พื้นที่ขยายผลเทคโนโลยีปุ๋ยพืชสดสำหรับพื้นที่ปลูกพืชไร่

สำหรับการขยายผลการใช้ระบบอนุรักษ์ดินและน้ำเพื่อป้องกันปัญหาการชะล้างพังทลาย ดินนั้น ผู้ใช้สามารถเลือกการใช้ประโยชน์ที่ดินที่ต้องการ โปรแกรมจะทำการวิเคราะห์พื้นที่ เหมาะสมกับประเภทการอนุรักษ์ดินและน้ำตามเกณฑ์ของกรมพัฒนาที่ดินดังรายละเอียดใน ตารางที่ 2-1 ตัวอย่างผลของการวิเคราะห์พื้นที่ที่มีศักยภาพในการใช้วิธีการอนุรักษ์ดินที่ต้องการ แสดงในรูปที่ 2-29 และรูปที่ 2-30

รูปที่ 2-29 ตัวอย่างการเลือกวิธีอนุรักษ์ดิน

รูปที่ 2-30 ผลของการวิเคราะห์พื้นที่ที่มีศักยภาพในการใช้วิธีการอนุรักษ์ดินที่ต้องการ

การแสดงแผนที่เพื่อจัดพิมพ์
     ผู้ใช้สามารถสร้างแผนที่ข้อมูลที่แสดงอยู่บนจอภาพ พร้อมทั้งพิมพ์เป็นแผนที่ขนาด A0, A1, A3 และ A4 ออกทางเครื่องพิมพ์ได้ โดยขั้นตอนการสร้างแผนที่เริ่มจากการกำ หนดขนาด ของแผนที่จากเมนู “สร้างแผนที่” (รูปที่ 11) จากนั้นระบบจะสร้างแผนที่แล้วแสดงบนจอภาพ พร้อมทั้งคำ อธิบายแผนที่และองค์ประกอบอื่นๆ (รูปที่ 12) เพื่อการจัดพิมพ์ได้

รูปที่ 11 เมนูย่อยของการสร้างแผนที่

รูปที่ 12 แสดงรูปแบบแผนที่ที่ต้องการพิมพ์

จบการทำงาน เมื่อผู้ใช้เสร็จสิ้นการทำ งานเกี่ยวกับระบบฐานข้อมูลกลุ่มชุดดิน ในพื้นที่นั้นๆ และ ต้องการเลือกแสดงพื้นที่ที่สนใจอื่น ผู้ใช้สามารถเลือกเมนูย่อย “กลับเข้าสู่เมนูหลัก” จากเมนู หลัก “เลือกพื้นที่ใหม่” (รูปที่ 13) เพื่อกลับสู่หน้าหลักสำ หรับจบการทำ งานอีกครั้ง (รูปที่ 14)

รูปที่ 13 เมนูย่อย “กลับเข้าสู่เมนูหลัก” จากเมนูหลัก “เลือกพื้นที่ใหม่”

รูปที่ 14 เมนูย่อย “ออกจากระบบ” จากเมนูหลัก “เลิกการทำงาน”